🇬🇧 Spacetime
"Spacetime" is a documentary short tracking Matera’s journey from its prehistoric origins as a settlement carved into limestone to its emergence as a global hub for space science. The narrative explores the architectural evolution of the Sassi district, where stacked dwellings physically mirrored a rigid hierarchy between the landowning elite and the peasantry. This ancient social structure eventually faced a catastrophic sanitary crisis in the 1950s, leading to a 50% child mortality rate and forcing a mass evacuation that forever changed the city’s identity. Today, this legacy bridges the past with the future at the Space Geodesy Center, which demonstrates how looking to the stars has become essential for safeguarding life on Earth.
🇵🇱 CZASOPRZESTRZEŃ
Matera to jedno z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast na świecie. Jej początki sięgają paleolitu, kiedy to pierwsi osadnicy znaleźli schronienie w naturalnych jaskiniach na zboczach głębokiego wąwozu. Z biegiem wieków mieszkańcy zaczęli samodzielnie drążyć kolejne domostwa w miękkiej skale wapiennej. Tak powstały Sassi: unikalne dzielnice wykute w zboczu góry, w których architektura rozwijała się kaskadowo, gdzie dach jednego budynku nierzadko służył jako ulica lub fundament dla kolejnego.
Rozwój urbanistyczny miasta ściśle odzwierciedlał surową hierarchię społeczną. Gdy Matera zyskała status miasta królewskiego, lokalna arystokracja i bogaci właściciele ziemscy zajęli pałace na szczycie wzniesienia. W dole doliny, w wydrążonych grotach, żyła klasa chłopska pracująca na okolicznych latyfundiach. Te dwa światy funkcjonowały w ścisłej izolacji.
Wraz ze wzrostem populacji w pierwszej połowie XX wieku, przeludnienie Sassi oraz wyczerpująca praca chłopów w warunkach wyzysku, doprowadziły do całkowitej zapaści higienicznej. Wielodzietne rodziny dzieliły ciasne, pozbawione wentylacji izby ze zwierzętami gospodarskimi. Brak bieżącej wody i systemów kanalizacyjnych stworzył środowisko, w którym wskaźnik śmiertelności noworodków i dzieci sięgnął 50 procent. Sytuację tę opisywano w oficjalnych raportach jako skandaliczną, a do Matery przylgnęło miano „hańby Włoch”.
zdjęcia: Mario Carbone / Musei Nazionali di Matera
Skala kryzysu wymusiła interwencję rządu. W 1952 roku premier Alcide De Gasperi wydał specjalny dekret, na mocy którego przeprowadzono bezprecedensową operację wysiedlenia całego historycznego centrum. Około 15 tysięcy mieszkańców przymusowo ewakuowano do nowo wybudowanych osiedli na przedmieściach, oferujących nowoczesne warunki sanitarne. Same Sassi ma kilka dekad pozostały opuszczone i poddane degradacji.
Punktem zwrotnym okazał się rok 1993, kiedy to Sassi zostały wpisane na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, głównie za sprawą starożytnego, niezwykle wydajnego systemu gromadzenia wody deszczowej w podziemnych cysternach. To zapoczątkowało proces rewitalizacji, który w 2019 roku przyniósł miastu tytuł Europejskiej Stolicy Kultury. Dziś Matera przeżywa potężny boom turystyczny. Niegdysiejsze jaskinie, będące symbolami biedy zaadaptowano na luksusowe hotele butikowe, restauracje i galerie, co jednak stawia miasto przed nowymi problemami masowej turystyki i koniecznością szukania rozwiązań dla bardziej zrównoważonego rozwoju.
Równolegle do historycznej transformacji Sassi, Matera stała się strategicznym punktem na światowej mapie technologicznej. W 1983 roku Włoska Agencja Kosmiczna (ASI) uruchomiła w mieście Centrum Geodezji Kosmicznej. O lokalizacji zadecydowała wyjątkowa stabilność tektoniczna tutejszego płaskowyżu, kluczowa dla kalibracji precyzyjnych instrumentów. Ośrodek wykorzystuje lasery (SLR) oraz radioteleskopy (VLBI) służące m.in do mierzenia odległości od satelitów. Pozwala to z wielką dokładnością monitorować ruchy płyt tektonicznych, zmiany poziomu oceanów oraz prędkość rotacji Ziemi. Stacja odgrywa również kluczową rolę w śledzeniu śmieci kosmicznych, zapobiegając kolizjom na orbicie i tzw. syndromowi Kesslera – reakcji łańcuchowej zderzeń, która mogłaby uczynić przestrzeń kosmiczną niezdatną do użytku. Tym samym miasto określane dawniej mianem “wstydu Włoch”, dziś patrzy w niebo i analizuje dane niezbędne do ochrony całej planety.
udział wzięli: Nino Pecora, Pierluigi Moliterni, Cosimo Marzo
scenariusz i reżyseria: Joanna Janikowska
zdjęcia: Maurice Murage, Michele Stanca
dźwięk: Adriano Mantova
muzyka: Oliviero Forni
montaż & kolor: Joanna Janikowska
zdjęcia: Mario Carbone / dzięki uprzejmości: Musei Nazionali di Matera
Przedsięwzięcie "Nauka obsługi programu DaVinci Resolve, zdobycie nowych umiejętności w zakresie montażu filmowego i color gradingu oraz wykorzystanie ich w praktyce do realizacji 2 filmów dokumentalnych dot. zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska" sfinansowane w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO) ze środków Unii Europejskiej – NextGenerationEU w ramach inwestycji A2.5.1 „Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju”.
